Η δεύτερη δεκαετία του 1900 υπήρξε από τις πιο σημαντικές για την ιστορία του νεότερου ελληνισμού. Οι δύο νικηφόροι Βαλκανικοί πόλεμοι (1912 και 1913) οι οποίοι διπλασίασαν σχεδόν την έκταση της Ελληνικής Επικράτειας, αλλά και τον πληθυσμό της, το ανορθωτικό έργο του Eλ. Βενιζέλου και η εισαγωγή, τουλάχιστον στην Αθήνα, ευρωπαϊκών προτύπων στην καθημερινή ζωή, δημιούργησαν ένα κλίμα αισιοδοξίας τη δεκαετία του 1910. Ωστόσο η Ελλάδα δεν κατάφερε να ξεπεράσει την κρίση της, κυρίως λόγω του μεγάλου διχασμού. Διχασμός που άφησε βαθιά πληγή η οποία φάνηκε κυρίως στις αρχές της επόμενης 10ετίας, όταν η χώρα δεν μπόρεσε να απεμπλακεί έγκαιρα από τις παγίδες που την οδήγησαν στη Μικρασιατική καταστροφή.  Στις 9 Μαΐου 1919 γίνεται αποβίβαση του Ελληνικού Στρατού στο λιμάνι της Σμύρνης με εντολή του Ανώτατου Συμμαχικού Συμβουλίου. Λίγες μέρες μετά φτάνει στη Σμύρνη ο Έλληνας ύπατος αρμοστής Αριστείδης Στεργιάδης. H 19 Μαΐου είναι ημέρα της γενοκτονίας των Ποντίων. O Kεμάλ φθάνει στη Σαμψούντα και οργανώνει τους διωγμούς εναντίον των Ποντίων. Οι Σύμμαχοι οριστικοποιούν τον καθορισμό των ελληνοτουρκικών και ελληνοϊταλικών ορίων στη Mικρά Ασία.

Η δεκαετία 1910-1920 τα είχε όλα. Οικονομική ανόρθωση, εμπόλεμη κατάσταση, εμφύλιος διχασμός. Μια δεκαετία γεμάτη οράματα αλλά και εμφύλιο διχασμό και ανατροπές. Το ελληνικό κράτος θέλει να επιδιώξει τη συσπείρωση και ενσωμάτωση των εκτός συνόρων ελληνικού πληθυσμού, να δημιουργήσει μια νέα και ενιαία εθνική υπόσταση και να διεκδικήσει μια θέση στον κόσμο.

Η ισχυρή ελληνική-οικονομική παρουσία στην Ευρώπη, την Ασία και την Β. Αφρική ήταν ευνοϊκοί παράγοντες για να προχωρήσει η Μεγάλη Ιδέα. Το 1910 πρόοδος της Εθνικής οικονομίας ήταν εμφανής. Η μετανάστευση στις ΗΠΑ λειτούργησε θετικά τόσο στην ενίσχυση της οικονομίας της υπαίθρου όσο και στην εκτόνωση της κρίσης από τα αγροτικά προβλήματα και το σταφιδικό ζήτημα. Η Ελλάδα βγήκε κερδισμένη από τους Βαλκανικούς Πολέμους, αφού κατάφερε να ενσωματώσει στα εδάφη της πλούσιες περιοχές όπως Κρήτη, Νησιά του Αιγαίου, Ήπειρο, Δυτ. και Κεντρική Μακεδονία. Αντίθετα όμως αποτελέσματα έφερε το 1914 ο Α’ Παγκόσμιος Πόλεμος. Όταν η διασπασμένη Ελλάδα του 1915 ενοποιήθηκε και πάλι από τον Βενιζέλο το 1917 χρειάστηκε την οικονομική αρωγή των Συμμάχων. Ο ιδιόμορφος όμως αυτός δανεισμός θα είχε οδυνηρές συνέπειες για τη χώρα στο μέλλον. Στην Αθήνα, ο σχεδιασμός του πολεοδομικού συγκροτήματος, περιόρισε τις απρογραμμάτιστες επεκτάσεις του σχεδίου πόλης.

Ταυτόχρονα η ίδρυση του Υπουργείου Συγκοινωνίας (1914), η λειτουργία της Σχολής Αρχιτεκτόνων Μηχανικών (1917), η σύσταση του Ανώτατου Τεχνικού Συμβουλίου (1919), η εισαγωγή οπλισμένου σκυροδέματος που ευνοούσε την ανέγερση πολυώροφων κτιρίων (1919) καθιστούν την πόλη οργανωμένη με μεγαλόπνοους πολεοδομικούς σχεδιασμούς, τους οποίους όμως τα ιστορικά γεγονότα θα ανατρέψουν από την επόμενη δεκαετία. Σε ότι αφορά την οργάνωση και τον εκσυγχρονισμό του κράτους, ο Βενιζέλος, μεταξύ άλλων, καθιερώνει το «ασυμβίβαστο» της ιδιότητας του Βουλευτή με ιδιωτικές θέσεις εταιρειών ή επιχειρήσεων, καθιερώνει τη μονιμότητα των δημοσίων υπαλλήλων, τη δικαστική ανεξαρτησία, την προστασία ατομικών δικαιωμάτων, όπως προσωπική ελευθερία και άσυλο κατοικίας, την καθιέρωση της υποχρεωτικής και δωρεάν στοιχειώδους εκπαίδευσης κ.ά. Παράλληλα προσπαθεί την περίοδο 1910-20 να βάλει τα θεμέλια για την οικονομική πολιτική της Ελλάδας, δίνοντας βάρος στη γεωργία, το εμπόριο και τη ναυτιλία.

Οι μαύρες σελίδες της ελληνικής ιστορίας

Και ενώ η Ελλάδα προσπαθεί να συγκροτηθεί σαν έθνος και να εξασφαλίσει μια θέση στον κόσμο, πολύ σύντομα θα συνειδητοποιήσει ότι θα κληθεί να παίξει στο δράμα του ευρωπαϊκού Μεσοπολέμου. Ήδη από το Μάιο του 1919 ο Βενιζέλος παρακινούμενος από τους Συμμάχους, έστειλε στρατό στη Σμύρνη για να επακολουθήσουν μερικές από τις πιο μαύρες σελίδες της Ελληνική ιστορίας. Η εγκατάλειψη της Μεγάλης Ιδέας, η καταστροφή της Ιωνίας, οι εκατοντάδες χιλιάδες πρόσφυγες και ταυτόχρονα μια κοινοβουλευτική δημοκρατία που έχει τρωθεί και περιμένει την ανατροπή της που έρχεται την 4η Αυγούστου του 1936.

Τον Ιούνιο του 1920 ο ελληνικός στρατός καταλαμβάνει τη Δυτική Θράκη και προελαύνει προς την Κωνσταντινούπολη. Στις 28 Ιουλίου, με τη Συνθήκη των Σεβρών εκχωρούνται στην Ελλάδα η Ανατολική Θράκη, η Ίμβρος, η Τένεδος και το βιλαέτι της Σμύρνης. Τέλος Ιουλίου γίνεται απόπειρα δολοφονίας του Ελ. Βενιζέλου ενώ δολοφονείται ο Ίωνας Δραγούμης. Τον Σεπτέμβριο του 1920, πεθαίνει ο Βασιλιάς Αλέξανδρος Α΄, ο Βενιζέλος υποβάλει την παραίτησή του και το Νοέμβριο σχηματίζεται νέα κυβέρνηση υπό τον Δ. Ράλλη. Την ίδια χρονιά ιδρύεται η Ανώτατη Εμπορική Σχολή και οι Ελληνικοί Σιδηρόδρομοι. Το Φεβρουάριο του 1921 οι Έλληνες απορρίπτουν πρόταση συμβιβασμού που προτείνει η Διασυμμαχική Διάσκεψη του Λονδίνου για το Μικρασιατικό. Ένα μήνα μετά το Γ΄ Σώμα Στρατού συγκρούεται με τουρκικές δυνάμεις βόρεια του Εσκί Σεχίρ.

Στις 29 Μαΐου βασιλιάς (Κωνσταντίνος) και κυβέρνηση (Δ. Γούναρης) μεταβαίνουν στη Σμύρνη προκειμένου να αναλάβουν την ηγεσία του στρατεύματος. Τον Ιούνιο, στην πρώτη φάση της θερινής επίθεσης της Μικράς Ασίας, καταλαμβάνεται το Εσκί Σεχίρ και ετοιμάζεται εκστρατεία στην Άγκυρα. Τον Αύγουστο ξεκινά η δεύτερη φάση της θερινής επίθεσης και ο στρατός περνά τον Σαγγάριο. Τον Σεπτέμβριο αποκρούεται τουρκική επίθεση στο Αφιόν Καραχισάρ. Γίνονται προσπάθειες για την αυτονόμηση της Ιωνίας. Τον Ιανουάριο του 1922 οι Γάλλοι ζητούν από την Αγγλία να αποδοθούν στην Τουρκία η Μικρά Ασία και η Ανατολική Θράκη. Τον Ιούλιο εκπονείται ελληνικό σχέδιο για την κατάληψη της Κωνσταντινούπολης και τη δημιουργία μικρασιατικού κράτους. Τον Αύγουστο οι Τούρκοι διασπούν τις ελληνικές γραμμές πραγματοποιώντας επίθεση στο Αφιόν Καραχισάρ.

 

Στις 27 Αυγούστου τα τουρκικά στρατεύματα εισέρχονται στη Σμύρνη. Ακολουθούν σφαγές του Ελληνικού πληθυσμού ενώ η Σμύρνη λεηλατείται και παραδίδεται στις φλόγες. Το Σεπτέμβριο συνεχίζονται οι διωγμοί και οι σφαγές των Ελλήνων της Μικράς Ασίας και του Πόντου. Τον ίδιο μήνας παραιτείται ο Κωνσταντίνος και στον θρόνο ανεβαίνει ο Γεώργιος Β΄. Τον Νοέμβριο ξεκινούν οι εργασίες της Συνδιάσκεψης της Λωζάννης. Η Ελλάδα παραδίδει την Αν. Θράκη. Στις 13 του μήνα ολοκληρώνεται η δίκη των υπευθύνων για την Μικρασιατική καταστροφή. Σε θάνατο καταδικάζονται και οι έξη κατηγορούμενοι. Δημήτριος Γούναρης, Γεώργιος Μπαλτατζής, Νικόλαος Στράτος, Νικόλαος Θεοτόκης, Πέτρος Πρωτοπαπαδάκης και Γεώργιος Χατζανέστης. Στις 14 Νοεμβρίου σχηματίζεται κυβέρνηση Στυλιανού Γονατά.

Το 1923 υπογράφεται Ελληνοτουρκική σύμβαση για υποχρεωτική ανταλλαγή πληθυσμών. Την 1η Μαρτίου αρχίζει να ισχύει το νέο Ημερολόγιο. Στις 24 Ιουλίου, με τη Συνθήκη της Λωζάννης παραχωρούνται στην Τουρκία η Αν. Θράκη, το βιλαέτι της Σμύρνης, η Ίμβρος και η Τένεδος, συμφωνείται ανταλλαγή πληθυσμών ενώ η Τουρκία παραιτείται από τις διεκδικήσεις της σε Κύπρο και Δωδεκάνησα. Τον Αύγουστο, κρίση στις Ελληνοιταλικές σχέσεις καταλήγει σε βομβαρδισμό και κατάληψη της Κέρκυρας από τους Ιταλούς. Ένα μήνα μετά η Ελλάδα αποδέχεται κάποιους όρους της Ιταλίας, έτσι αποχωρούν οι δυνάμεις κατοχής από το νησί. Στις εκλογές που ακολουθούν στις 16 Δεκεμβρίου οι Φιλελεύθεροι σημειώνουν άνετη νίκη. Ο Γεώργιος Δ’ εγκαταλείπει την Ελλάδα.

 

Η ώρα της προσφυγιάς

Στις 18 Σεπτεμβρίου η Μικρά Ασία εγκαταλείπεται οριστικά από τον ελληνικό στρατό και την ίδια στιγμή ξεκινά το δράμα του ελληνικού πληθυσμού της. Καταφύγιο των προσφύγων η Ελλάδα. Μέχρι τον Απρίλιο του 1923 οι πρόσφυγες που είχαν καταφθάσει στην Ελλάδα έφταναν τους 850.000, αριθμός που συνεχώς μεγάλωνε. Οι γηγενείς κάτοικοι, προφανώς αιφνιδιασμένοι, αντιμετώπιζαν τους πρόσφυγες ως απειλή, αγνοώντας το μέγεθος της δυστυχίας τους, τους πραγματικούς υπαίτιους αλλά και την πραγματική τους ταυτότητα. Όλη η Αθήνα και οι γύρω πόλεις ήταν ένα καταφύγιο για τους πρόσφυγες. Σχολεία, στρατόπεδα, εργοστάσια, αποθήκες, αποβάθρες τρένων. Το ελληνικό κράτος σε σύγχυση, αδυνατεί να αντιμετωπίσει αυτήν την κατάσταση.

Στα τέλη του Δεκέμβρη του 1922 το «Ταμείο Περιθάλψεως Προσφύγων» προσπαθεί να στεγάσει τους πρόσφυγες σε συνοικισμούς, σε ξύλινες παράγκες, χωρίς ηλεκτρισμό, νερό, υπονόμους και γενικά κανένα έργο υποδομής. Αθήνα και Πειραιάς γέμισαν «Παραγκουπόλεις». Οι άνεργοι, άστεγοι και δυσαρεστημένοι πρόσφυγες το 1928 φτάνουν τους 1.300.000. Γρήγορα δημιουργούνται ξεχωριστές κοινότητες έξω από τις πόλεις, στα περίχωρα του Πειραιά και της Αθήνας όπου βρίσκονταν μικρές βιομηχανικές μονάδες που χρειάζονταν φθηνά εργατικά χέρια.

Έτσι δημιουργούνται η Κοκκινιά, το Κερατσίνι, ο Κορυδαλλός, η Ν. Χαλκηδόνα, η Ν. Φιλαδέλφεια, η Ν. Σμύρνη, το Περιστέρι και άλλες. Οι γειτονιές της παράγκας στα περίχωρα Αθήνας και Πειραιά, δεν είχαν διαφορές. Ίδιος ο πόνος, ίδια η φτώχεια και η εγκατάλειψη, ίδια και τα όνειρα. Οι μνήμες από τη ζωή τους στις αλησμόνητες πατρίδες δεν τους κατέβαλαν. Αντίθετα τους δυνάμωσαν. Οι αξίες και η εργατικότητά τους ήταν αρκετές για να ξαναγεννηθούν από τις στάχτες τους. Δεν ήξεραν αν πήγαιναν από το θάνατο στη ζωή ή το αντίστροφο. Άλλωστε οι αποστάσεις δεν ήταν μεγάλες. Καραβάνια κυνηγημένων κουρελήδων. Φόβος, φρίκη, αγωνία, απόγνωση. Σκελετοί από τις κακουχίες, την πείνα, τις στερήσεις. Και η νέα τους γειτονιά; Χωράφια.

Πολλά χωράφια, που περίμεναν τον ιδρώτα τους για να βγάλουν λίγο καρπό. Σκόνη, σκουπίδια και λάσπες. Χωράφια και παράγκες. Παντού παράγκες. Ντουβάρια που τρικλίζουνε και παράθυρα στραβά. Μοιάζουν σαν να έπεσαν από ψηλά. Βαμμένες από τον ήλιο και την βροχή, με ’κείνο το ακαθόριστο χρώμα που παίρνει το ξύλο όσο παλιώνει. Ανάμεσα στις παράγκες, αυλάκια που τα ανοίγει κάθε τόσο η βροχή. Τις μέρες που βρέχει η πόλη αδειάζει τις λάσπες της εδώ. Στην αναβροχιά, η σκόνη πνίγει τα πάντα. Ο ηλεκτρισμός απουσιάζει. Το νερό μοιράζεται με τενεκέδες. Για υπονόμους, ούτε λόγος. Οι παραγκούλες έλαμπαν από καθαριότητα αλλά οι προσπάθειες της κάθε οικογένειας δεν μπορούσαν να αποκαταστήσουν την έλλειψη στοιχειωδών έργων υποδομής, με αποτέλεσμα οι συνοικισμοί να αποτελούν εστία μόλυνσης και να μαστίζονται από λοιμώδεις ασθένειες και κυρίως ελονοσία.

Οι ίδιοι οι πρόσφυγες ήξεραν όμως ότι σε λίγα χρόνια, στα ίδια αυτά μέρη, θα μπορέσουν να ξανακάνουν το θαύμα τους. Θα ξαναφτιάξουν τα σπίτια τους, τους δρόμους, τα περιβόλια τους. Είχαν ζήσει τα χειρότερα, ξεφεύγοντας από το θάνατο. Στα νέα τους προσφυγικά σπίτια, τους έταξε η μοίρα να ξαναφτιάξουν τη ζωή τους. Τα όνειρα και οι μνήμες τους εξακολουθούσαν για πολύ να κοιτάζουν την Ανατολή. Ξεδίπλωναν ακούραστα τις ώρες τους, δουλεύοντας παντού για ένα κομμάτι ψωμί. Και αν το έβρισκαν και αυτό. Ήξεραν από δάκρυα. Ήξεραν και από πληγές. Ήξεραν από ορφάνια και θάνατο. Είχαν όμως όνειρα και αξίες…

Αγώνας για οικονομική και κοινωνική ανασυγκρότηση

Αγρότες, νέα γη και νέοι θεσμοί δίνουν πνοή στη γεωργία. H ψήφιση, το 1927, του νέου Συντάγματος της Ελλάδας, η επικράτηση του κόμματος των Φιλελευθέρων και η επάνοδος του E. Βενιζέλου, δείχνουν να σταθεροποιούν οριστικά το κοινοβουλευτικό καθεστώς και κατ’ επέκταση το πολίτευμα της προεδρευόμενης κοινοβουλευτικής δημοκρατίας. H Ελληνική οικονομία εμφανίζεται δυνατή και η δραχμή κυριαρχεί στην ευρύτερη περιοχή σαν το ισχυρότερο νόμισμα, ισχυρότερο ακόμη και από την αγγλική λίρα. H συρροή των προσφύγων που ακολουθεί από τη Mικρά Aσία προσφέρει νέες δυνατότητες επέκτασης της Ελληνικής οικονομίας αλλά ταυτόχρονα κληροδοτεί στο ελληνικό κράτος το τεράστιο πρόβλημα της οικονομικής και κοινωνικής αποκατάστασής τους. H δραχμή θα κλονιστεί και το κράτος που αναζητούσε χρήματα για τις τεράστιες ανάγκες του, καταφεύγει στον αναγκαστικό δανεισμό του 1922.

Tο 1927 το προσφυγικό πρόβλημα και η κακή οικονομική κατάσταση της χώρας αναγκάζουν την ελληνική κυβέρνηση να αναζητήσει νέο δάνειο από το εξωτερικό, ύψους 9.000.000 λιρών Αγγλίας με την υποχρέωση της Ελλάδας να δημιουργήσει ξεχωριστή εκδοτική τράπεζα με την επωνυμία «Τράπεζα της Ελλάδας». Τα οικονομικά προβλήματα και οι τραπεζικές ρυθμίσεις που υπήρξαν αιτία τριβών και εντάσεων ανάμεσα στο τραπεζικό κεφάλαιο και τις διάφορες πτέρυγες του βενιζελισμού που κυβερνούσε διαδοχικά την χώρα αυτή την περίοδο, είχε σαν αποτέλεσμα να σταματήσει ο αστικός εκσυγχρονισμός που είχε ξεκινήσει από την προηγούμενη δεκαετία και να αγγίζει τα όριά του στα τέλη της δεκαετίας του 1920.

 

Οι γειτονιές και οι άνθρωποι μεταμορφώνονται

Αν και η δραχμή περνούσε δύσκολες ώρες, τα αυτοκίνητα σχεδόν είχαν γεμίσει τους δρόμους των μεγάλων αστικών κέντρων. Μαζί με τα πρώτα λεωφορεία πληθαίνουν και οι μάρκες των αυτοκινήτων. Rolls-Royce, Benz, Renault. Tα πρώτα ραδιόφωνα κάνουν την εμφάνισή τους. Το 1923 αρχίζει μια προσπάθεια εγκατάστασης ραδιοφωνικού πομπού. Το 1926 εκπέμπει από Θεσσαλονίκη ο πρώτος ραδιοφωνικός σταθμός. Όσοι δεν έχουν χρήματα να αποκτήσουν τα νέα επιτεύγματα της τεχνολογίας, ελπίζουν στο Μεγάλο Λαϊκό Λαχείο που παρουσιάζει τις πρώτες διαφημίσεις του. Πόσες και πόσες γενιές δεν επένδυσαν στο λαχείο προσδοκώντας μια καλύτερη ζωή… Από το 1849 ξεκινά η ιστορία των λαχείων. Αυτή τη χρονιά, η Αρχαιολογική εταιρία στην προσπάθειά της να περισώσει ότι περισσότερο μπορούσε από τα εκτεθειμένα στην αμάθεια των Ελλήνων και στη ληστρική μανία των ξένων, αρχαία ερείπια, αναγκάστηκε να καταφύγει στη φιλοπατρία των πλούσιων Ελλήνων με διάφορες λαχειοφόρους αγορές, όπως το «Λαχείο Οικίας» όπου ο τυχερός κέρδιζε σπίτι.

Το πρώτο όμως επίσημο λαχείο στη ιστορία του νεότερου ελληνικού κράτους κυκλοφόρησε με διάταγμα του βασιλιά Γεωργίου του Α’ στις 19 Νοεμβρίου 1874. Είναι το λαχείο των φιλάρχαιων που σκοπό είχε να εξοικονομήσει πόρους για αρχαιολογικές ανασκαφές. Στις 11 Ιουνίου του 1904, το Υπουργείο Οικονομικών εκδίδει το Λαχείο υπέρ του Εθνικού Στόλου, ενώ τον Ιούλιο του 1905 τα δυο λαχεία της Αρχαιολογικής Εταιρίας και του Στόλου συγχωνεύονται σε ένα νέο λαχείο που ονομάζεται Λαχείο υπέρ του Εθνικού Στόλου και των Αρχαιοτήτων της Ελλάδας, που είναι το μόνο κρατικό λαχείο μέχρι το 1926. Το 1936 η Ένωση Συντακτών κυκλοφορεί μια φορά το χρόνο υπέρ των σκοπών της. Ένα νέο λαχείο, με την ονομασία Εθνικό Λαχείο, ιδρύεται στις 26 Απριλίου 1937, για να καταργηθεί τρία χρόνια μετά και να επανακυκλοφορήσει τον Ιούλιο του 1941. Την ίδια χρονιά το λαχείο Στόλου μετονομάζεται σε Λαϊκό Λαχείο, που ακόμη και στην περίοδο της κατοχής συνέχισε να εκδίδεται με επιτυχία, αφού η προσδοκία μερικών δισεκατομμυρίων που μεταφράζονταν σε λίγο λάδι ή ψωμί έκανε τον κόσμο να το αγοράζει. Το Λαϊκό Λαχείο το 1964 μοίραζε κάθε Δευτέρα 16,000,000 δραχμές. Το Σεπτέμβριο του 1967 καταργείται το Λαχείο Συντακτών και στη θέση του δημιουργείται το «Ειδικό Κρατικό Λαχείο υπέρ κοινωνικής αντιλήψεως».

Τη δεκαετία του 1920, ο «ατμοκίνητος σιδηρόδρομος», το περιβόητο «θηρίο» εξυπηρετεί τους εκτός κέντρου Αθηνών κατοίκους. Από τα σημεία που περνάει αναπτύσσονται νέες συνοικίες από Ηράκλειο, Καλογρέζα και Χαλάνδρι μέχρι ανατολικά από Παγκράτι προς Βύρωνα. Στις περιοχές του Ιλισού, στο Στάδιο, στον Αρδηττό και το Μετς υπήρχαν εξοχικά κέντρα, ενώ στις όχθες του Ιλισού, στο δρόμο προς το Παγκράτι, οι γυναίκες πήγαιναν για να πλύνουν τα ρούχα στο ποτάμι. Το Νέο Φάληρο ήταν τουριστικό θέρετρο με υπέροχη παραλία, ξενοδοχεία, ταβέρνες, αναψυκτήρια και περίπτερα. Οικοδομικές δραστηριότητες ξεκινούσαν σιγά σιγά και στο Θησείο, Γκάζι και Πετράλωνα…

Το 1925, το λαμπρό αυτό μέσο συγκοινωνίας, περνά σε δεύτερη μοίρα. Το εκτοπίζουν σιγά σιγά τα αυτοκίνητα και τα λεωφορεία. Το 1926 όμως, τα πρώτα συγκοινωνιακά προβλήματα άρχισαν να απασχολούν τους Αθηναίους. Λεωφορεία άρχισαν να γεμίζουν τους δρόμους. Σε ένα χρονογράφημά του ο συγγραφέας και χρονογράφος Γρηγόρης Ξενόπουλος γράφει πως είδε μια μέρα ένα λεωφορείο στην οδό Πατησίων να έχει το όνομα «Iππονίκη». Ήταν πολύ πετυχημένη ονομασία σχολιάζει, γιατί τα αυτοκίνητα είχαν ακριβώς εκείνη την εποχή νικήσει τους ίππους και μάλιστα οι αρμόδιοι συζητούσαν να καταργήσουν τα αμάξια με τα άλογα γιατί εμπόδιζαν τα αυτοκίνητα να κινηθούν με ταχύτητα. Οι εταιρείες που είχαν αναλάβει τις συγκοινωνίες, προέτρεπαν τους αμαξάδες να γίνουν σοφέρ ή να πάρουν αποζημίωση παραδίδοντας την άμαξα και τα άλογα…

Νέα φιλοσοφία στην εκπαίδευση

Η νέα εκπαιδευτική μεταρρύθμιση του E. Βενιζέλου (1928) εκφράζει μια διαφορετική φιλοσοφία από την προηγούμενη και στηρίζεται τόσο σε δομικές μεταβολές όσο και σε λειτουργικές καινοτομίες. Το Δημοτικό σχολείο (Σχολείο του λαού) γίνεται εξάχρονο από τετράχρονο. Ιδιαίτερη σημασία δίνεται στο μάθημα των Νέων Ελληνικών, ενισχύεται η διδασκαλία της δημοτικής γλώσσας, αναβαθμίζεται ο επαγγελματικός κλάδος στη δεύτερη βαθμίδα ενώ εγκρίνονται πολλά διδακτικά βιβλία κατά τάξη και μάθημα, και καθιερώνονται τα «απογεύματα ελευθέρας εργασίας» στα σχολεία. Στις 21 Σεπτεμβρίου του 1926, ιδρύεται το Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης.

Παρ’ όλα αυτά, στα τέλη περίπου της δεκαετίας του 1920, το 53% των κατοίκων παραμένουν αγράμματοι, ενώ ο γυναικείος πληθυσμός παρουσιάζει υψηλότερα ποσοστά αναλφαβητισμού που φτάνουν στο 63%. Υπολογίζεται ότι 200.000 άτομα δεν φοιτούν καθόλου στο σχολείο, ένα μικρό ποσοστό παρακολουθεί τα μαθήματα της Μέσης Εκπαίδευσης, ενώ ελάχιστοι συνεχίζουν στο Πανεπιστήμιο. Το μεγαλύτερο ποσοστό των νέων διοχετευόταν στην παραγωγή, χωρίς καμιά απολύτως επαγγελματική προετοιμασία. O προσανατολισμός της εκπαίδευσης, αυτήν την εποχή, παραμένει θεωρητικός-κλασικιστικός, χωρίς να μπορεί να ακολουθήσει τις κοινωνικό-οικονομικές, πολιτιστικές ανάγκες της χώρας.

Η μουσική…

H μεγάλη διαφορά πολιτιστικής στάθμης των Ελλήνων της Ανατολής, σε σχέση με τους ντόπιους, έδωσε τη δυνατότητα στους Mικρασιάτες μουσικούς να επιβάλουν το δικό τους τρόπο ζωής, κοινωνικής συμπεριφοράς, ψυχαγωγίας και μουσικών ακουσμάτων. Έτσι επηρέασαν καταλυτικά και την ελληνική δισκογραφία που άρχισε να αναπτύσσεται στην Ελλάδα μετά το 1924.

Τη δεκαετία του ’20 ιδρύθηκαν οι πρώτες και πιο σημαντικές δισκογραφικές εταιρείες στην Ελλάδα, όπως η γερμανική Odeon record στη Θεσσαλονίκη (1924), η αγγλική Grammophone record, με τα σήματα της Columbia και His Master’s Voice (1926-27), η γαλλική Pathe (1927) και οι γερμανικές Polydor και HomokordeElectro (1928). Οι Έλληνες της Σμύρνης και όχι μόνο, είχαν αναπτύξει μεγάλο λαογραφικό πλούτο με έθιμα, παραδόσεις, θρύλους, παραμύθια αλλά και τραγούδια τα οποία απηχούσαν τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά της μοναδικής αυτής Πολιτείας της Ανατολής. Παραλλαγή και εξέλιξη του σμυρναίικου τραγουδιού ήταν και το ρεμπέτικο του οποίου οι πραγματικές ρίζες ανάγονται σε βυζαντινή εκκλησιαστική μουσική αλλά και στο δημοτικό τραγούδι του ελληνόφωνου πληθυσμού της Mικράς Ασίας και των νησιών του Αιγαίου, τραγούδια με ρίζες ανατολίτικες, ρωμαίικη καρδιά, αστικό χαρακτήρα και χρώμα μάγκικο.

H μουσική και τα τραγούδια των Ελλήνων της Mικράς Ασίας, έγιναν γνωστά στην Ελλάδα κυρίως μετά τη μικρασιατική καταστροφή και λίγο πριν τη δεκαετία του ’30 και υπήρξαν καταλυτικά ως προς τη διαμόρφωση και την εξέλιξη του ελληνικού τραγουδιού. Τη δεκαετία αυτή σπουδαίοι συνθέτες πέρασαν στη δισκογραφία στο χώρο του ελαφρού τραγουδιού, της οπερέτας, του μελοδράματος και της επιθεώρησης. Ανάμεσά τους, ο Διονύσης Λαυράγκας, Δημήτρης Pόιδος, Mανώλης Kαλομοίρης, Nαπολέων Λαμπελέτ, Θεόφραστος Σακελλαρίου, Σίμων Kαρακάσης, Iωάννης Kομνηνός, Nίκος Xατζηαποστόλου και Kλέων Tριανταφύλλου ή Aττίκ. Στα τέλη της δεκαετίας εμφανίζονται στη δισκογραφία και σπουδαίες λαϊκές φωνές, όπως του Στελλάκη Περπινιάδη, Kώστα Pούκουνα, Pόζας Eσκενάζυ, Mαρίζας Φραντζεσκοπούλου ή Πολίτισσας που θα κυριαρχήσουν την επόμενη δεκαετία.

Η κοντή φούστα διχάζει…

Το 1915 έκαναν στην Αθήνα την εμφάνισή τους τα πρώτα μίνι και το θέαμα ήταν πολύ «σκανδαλιστικό» για εκείνη την εποχή. Το 1925 όμως μπορεί να χαρακτηριστεί σαν ορόσημο «φθοράς» της αθηναϊκής κοινωνίας. Πάντα οι παλιοί γκρίνιαζαν και σχολίαζαν τους νέους, αλλά αυτή τη χρονιά τα πράγματα έγιναν χειρότερα. H βασικότερη αιτία ήταν η κοντή φούστα.

Έτσι, ένα κρύο πρωινό της 1ης Δεκεμβρίου του 1925 έκπληκτοι οι αναγνώστες των εφημερίδων διάβαζαν ανακοίνωση που εκδόθηκε το προηγούμενο βράδυ από το Πολιτικό Γραφείο του προέδρου της Κυβερνήσεως, στρατηγού Θεόδωρου Πάγκαλου, ο οποίος από τον Ιούνιο της ίδιας χρονιάς είχε καταλάβει την εξουσία με πραξικόπημα για να την κρατήσει έως και τον Αύγουστο του 1926, οπότε τον ανέτρεψε ένα άλλο πραξικόπημα που οργάνωσε ο στρατηγός Κονδύλης. Με την ανακοίνωση του Πολιτικού Γραφείου απαγορευόταν στα κορίτσια άνω των 12 ετών και στις γυναίκες να φορούν φούστες το άκρο των οποίων θα απείχε από το έδαφος περισσότερο από 30 εκατοστά:

«Κατόπιν διαταγής του Προέδρου της Κυβερνήσεως, καταρτίζεται και υποβάλλεται εις το υπουργείον Εσωτερικών προς έγκρισιν αστυνομική διάταξις δι ης απαγορεύονται αι κονταί φούσται των γυναικών. Το κατώτατον άκρον της φούστας δέον να απέχη από του εδάφους 30 εκατοστά του μέτρου. Εις τον περιορισμόν τούτον υπάγονται άπασαι αι γυναίκες από του 12ου έτους και άνω. Αι παραβάτιδες θα παραπέμπωνται εις το επ’ αυτοφώρω πταισματοδικείον, συνυπεύθυνοι θα είναι και οι γονείς αυτών.

Η εφαρμογή θα αρχίση από 15 Δεκεμβρίου». Από τη δημοσίευση της διάταξης μέχρι και την εφαρμογή της μεσολάβησαν 15 μέρες «προσαρμογής». Και μετά άρχισαν τα ευτράπελα. Οι δρόμοι της Αθήνας γέμισαν αστυνομικές περιπόλους που σταματούσαν κάθε γυναίκα, ανεξάρτητα από ηλικία και με μια μεζούρα μέτραγαν το ύψος της φούστας. Οι γυναίκες αντιδρούσαν, το ένα επεισόδιο διαδεχόταν το άλλο, ενώ οι άνδρες συμμετείχαν με τη σχετική καζούρα. Οι παραβάτισσες των οποίων η φούστα βρέθηκε μετά τη μέτρηση κοντή οδηγούνταν στα Αστυνομικά Τμήματα και στη συνέχεια στο Αυτόφωρο.

Εκεί επικρατούσαν σκηνές απείρου κάλλους. Μέλη γνωστών οικογενειών της πρωτεύουσας, γυναίκες από λαϊκές συνοικίες κάθονταν στο ίδιο εδώλιο και διαπομπεύονταν μπροστά σε όλους τους γαβριάδες και τους αργόσχολους της Αθήνας που μαζεύονταν εκεί για να το καλαμπουρίσουν. Η υπόθεση πέρασε και στα θέατρα της εποχής όπου δεν υπήρχε επιθεώρηση που να μην έχει και το σχετικό νούμερο, ενώ τα σχόλια του Τύπου άρχισαν να γίνονται πιο επιθετικά χαρακτηρίζοντας το μέτρο βάρβαρο και προσβλητικό για τις γυναίκες. Έτσι, μια ωραία πρωία οι αστυνομικές περίπολοι εξαφανίστηκαν από τους δρόμους και το μέτρημα της φούστας σταμάτησε. Μάλιστα, για να μην εξευτελιστούν εντελώς τα όργανα της δικτατορίας, εστάλη στις εφημερίδες ανακοίνωση σύμφωνα με την οποία η απαγορευτική διάταξη δεν ισχύει πλέον γιατί οι Αθηναίες συμμορφώθηκαν αμέσως και μάκρυναν τις φούστες τους.

Κάπως έτσι κυλούσε η καθημερινότητα στη 10ετία 1920-1930, ενώ η επόμενη θα ήταν ακόμα σκληρότερη…