Προανάκρουσμα Λαμπρής

 

Το Σάββατο του Λαζάρου, μαζί με τα Βάγια, ήταν για όλη τη Ρούμελη (αλλά και όλη την Ελλάδα) προάγγελοι της Λαμπρής. Το «Λάζαρο» ετοίμαζαν αποβραδίς τα παιδιά και οι μητέρες, φτιάχνοντας χρωματιστά ομοιώματα από πανιά και κορδέλες ή ψήνοντας με ζυμάρι νηστίσιμο ένα ανθρωπόμορφο τσουρέκι με μάτια από σταφίδες. Με το ανοιξιάτικο ομοίωμα του Λαζάρου σε ένα καλάθι γεμάτο αγριολούλουδα, γυρίζοντας από σπίτι σε σπίτι τραγουδώντας ένα παλαιό αφηγηματικό μοιρολόι, το οποίο ακούγεται σε πολλές παραλλαγές σε κάθε περιοχή. «Ήρθ’ ο Λάζαρος, βαβά (γιαγιά) το κοφνάκι μ’ θέλ’ αυγά, η τσεπουλη μ’ κοκοσούλες το χεράκι μ’ δεκαούλες». Με το καλαθάκι μάζευαν αυγά, τα οποία φυλάγαν για να βάψουν τη Λαμπρή. Την Κυριακή των Βαΐων, η εκκλησία και τα σπίτια γέμιζαν με βάγια. Ήταν μια ευκαιρία να χαρούν το θρίαμβο του Χριστού κρατώντας ο καθένας το βάγιο του, συμβολικό για τη Σαρακοστή που πέρασε και το Πάσχα που έρχεται «Βάγια, Βάγια των Βαγιών, Τρώνε ψάρι και κολιό, κι ως την άλλη Κυριακή τρώνε το ψημένο αρνί». Οι σαράντα μέρες της Σαρακοστής, που ξεκινάνε την καθαρή Δευτέρα, είναι περίοδος προετοιμασίας για το Πάσχα. Προέκταση της Σαρακοστής είναι η Εβδομάδα των Παθών, που ειδικά στη Ρούμελη, είχε όλα τα στοιχεία συμπόρευσης και συμπαράστασης των πιστών στην μαρτυρική περιπέτεια του Χριστού.

Τη Μεγάλη Δευτέρα αρχίζουν σταδιακά οι προετοιμασίες για τη Λαμπρή. Τη Μεγάλη Τρίτη, ο ύμνος της Κασσιανής προσελκύει τους πιστούς στις εκκλησίες, ενώ οι προετοιμασίες και η καθαρότητα στο σπίτι συνεχίζονται. Τη Μεγάλη Τετάρτη, γίνεται το Μέγα Ευχέλαιο, ενώ τη Μεγάλη Πέμπτη, οι προετοιμασίες για την Ανάσταση κορυφώνονται. Οι νοικοκυρές φτιάχνουν παραδοσιακά τσουρέκια, αυγοκούλουρα και κουλούρια. Η χρήση του αυγού τις μέρες αυτές είναι παγκόσμια σε όλο το Χριστιανικό κόσμο. Μια από τις ερμηνείες για την προτίμησή και καθιέρωση του αυγού είναι ότι το αυγό, αφού είναι πηγή ζωής, συμβολίζει και στα χριστιανικά Χρόνια ό,τι και στα παλιά. Την ανανέωση της ζωής και την ευημερία. Μια άλλη, ορθολογικότερη ερμηνεία είναι ότι την περίοδο της νηστείας τα αυγά δεν επιτρέπονται άρα περισσεύουν και μάλιστα σε μια εποχή που οι κότες γεννούν με αφθονία.

Έτσι τα μάζευαν και τη μέρα της Λαμπρής ήταν το προσφιλέστερο δώρο, ειδικά σε παιδιά. Τα έβαφαν κόκκινα, χρώμα χαρούμενο και ζωηρό, ενώ συχνά τα ζωγράφιζαν με μαργαρίτες και αγριολούλουδα του κάμπου. Το αρνί, αποτελεί καθαρά ελληνικό σύμβολο. Εκτός από τον «αμνό του Θεού» που συναντάμε στην εκκλησιαστική διδασκαλία, έχουμε και το αρνί του Πάσχα, ψημένο στην ύπαιθρο με τον παραδοσιακό τρόπο. Το τσουρέκι, είναι η εξέλιξη του Λαμπρόψωμου και της Λαμπροκουλούρας. Ξεχωριστός άρτος που φέρνει δύναμη στο σπίτι και την οικογένεια. Ανάλογο συμβολικό χαρακτήρα έχουν και τα κεντίδια που δημιουργεί η νοικοκυρά στα Λαμπροκούλουρα. Η Μεγάλη Παρασκευή είναι η πιο ιερή από τις μέρες της Μ. Εβδομάδας. Είναι η μέρα της αποκορύφωσης των Παθών του Χριστού με την αποκαθήλωση και την ταφή του. Όλη μέρα οι καμπάνες των εκκλησιών χτυπούν πένθιμα, ενώ οι γυναίκες και τα παιδιά πηγαίνουν στην εκκλησία να στολίσουν τον Επιτάφιο.

Αργά το απόγευμα, οι Επιτάφιοι περιφέρονται στους δρόμους, ενώ στα μεγαλύτερα χωριά και στις πόλεις που διαθέτουν περισσότερες από μια εκκλησίες, οι Επιτάφιοι ανταμώνουν στην κεντρική πλατεία. Το Μεγάλο Σάββατο, η πρωινή λειτουργία στις εκκλησίες είναι γεμάτη προσευχές. Οι ιερείς ντύνονται στα λευκά και σκορπούν βάγια και ροδοπέταλα. Αργά το βράδυ, από τις 11, σημαίνουν οι εκκλησίες. Κοντά στα μεσάνυχτα σβήνονται όλα τα φώτα της εκκλησίας, ο ιερέας ανάβει καινούργιο φως στη δική του λαμπάδα και βγαίνει προς το ύπαιθρο, «Δεύτε λάβετε φως εκ του ανεσπέρου φωτός…». Αμέσως μεταλαμπαδεύεται διαδοχικά το φως σε όλους τους πιστούς και αρχίζει η καθαυτό αναστάσιμη ακολουθία. Επιστρέφοντας στο σπίτι, ο νοικοκύρης θα κάνει με το άγιο φως το σχήμα του σταυρού πάνω από την κεντρική πόρτα για καλή τύχη. Ακολουθούν τα αναστάσιμα εδέσματα και το παραδοσιακό τσούγκρισμα των αυγών.

 

«Μέρα Λαμπρή, μέρα γιορτή, μέρα λουλουδιασμένη»…

Στη Ρούμελη, στα μαύρα χρόνια της σκλαβιάς, η «Λαμπριά» και μόνη έφτανε να δίνει, μια φορά το χρόνο, την υπέρτατη χαρά στους Έλληνες και μια όμορφη ψευδαίσθηση λευτεριάς που γεννούσε την ελπίδα. Μια γιορτή που λέγανε, «πως την αναθυμούνται με καημό κι οι πεθαμένοι της Ελληνικής γης και κλαίνε, όταν τη σκέφτονται πως πλησιάζει… Στα μοιρολόγια τους οι μάνες κι οι αδερφές προσέχουν, να μην πάει ένα τέτοιο μήνυμα στον κάτω κόσμο…» ¨Μην πεις πως έρχεται Λαμπρή, πως έρχονται γιορτάδες…». Η Λαμπρή γιορτάζεται στη Ρούμελη με ένα ξεχωριστό τρόπο. Στην Αράχοβα οι προετοιμασίες αρχίζουν αμέσως μετά τις Απόκριες. Προϋπόθεση για να εορταστεί το Αραχωβίτικο Πάσχα με τον παραδοσιακό τρόπο είναι να είναι όλα έτοιμα και στην ώρα τους. Από το αρνί, τη σούβλα και τα απαραίτητα κλήματα για τη φωτιά, μέχρι τα Λαμπριάτικα ρούχα, τη φουστανέλα και τα σεγκούνια για τον Άγιο, τα αυγά, τα γλυκά και το γάλα για το πήξιμο του γιαουρτιού. Αυτές τις ώρες, αν αντικρούσει κανείς την Αράχοβα από μακριά θα νομίσει ότι καίγεται αφού όλη η περιοχή είναι τυλιγμένη στους καπνούς. Κάθε γειτονιά και «λάκκος», κάθε «λάκκος», από 10 αρνιά και πάνω τηγανιτές συκωταριές, αυγά και άλλους μεζέδες, έχουν φροντίσει οι νοικοκυρές να υπάρχουν και για τους περαστικούς.

 

Το μεσημέρι το Λαμπριάτικο Αραχωβίτικο μενού, περιλαμβάνει αρνί, αυγά, γιαούρτι, φέτα, φορμαέλλα, μπρούσκο κρασί και σαλάτες με μαρούλι και φρέσκο σκόρδο. Το φαγοπότι συνεχίζεται μέχρι να πέσουν οι τρεις κανονιές, όταν την ίδια μέρα βγαίνει και η εικόνα του Αη Γιώργη. Οι κανονιές τραντάζουν το χωριό και οι καμπάνες καλούν τους κατοίκους για την περιφορά της εικόνας του Αγίου. Το παραδοσιακό Ρουμελιώτικο Πάσχα, διατηρείται και στη Λιβαδειά, με το έθιμο του «λάκκου» να ζωντανεύει κάθε χρόνο. Οι «Λάκκοι» που στήνονται σε όλη την πόλη την παραμονή, λέγεται το μέρος που θα ψηθούν τ’ αρνιά την ημέρα του Πάσχα. Αφού ετοιμάσουν τα ξύλα, βάζουν φωτιά με τη λαμπάδα της Ανάστασης. Οι φλόγες τυλίγουν τα ξύλα και η πόλη χάνεται μέσα σε σύννεφα καπνού. Τις σούβλες με αρνιά, πλαισιώνουν και σούβλες με κοκορέτσι και κοντοσούβλι. Το Πασχαλινό γλέντι ολοκληρώνεται αργά το βράδυ με πυροτεχνήματα που φωτίζουν τον βοιωτικό ουρανό. Σε όλες τις περιοχές της Ρούμελης το Πάσχα γιορτάζεται με απόλυτη προσήλωση στην παράδοση. Τα έθιμα απευθύνονται στην καρδιά του Έλληνα και έχουν μπολιαστεί με παραδόσεις, δεν είναι μόνο η ψυχή που πλημμυρίζει με το θρησκευτικό συναίσθημα, αλλά είναι και το στομάχι που ευφραίνεται, ειδικά μετά τη νηστεία των τελευταίων ημερών.

Η εβδομάδα που ακολουθεί το Πάσχα, ονομάζεται «Εβδομάδα Διακαινησίμου», που σημαίνει νέα εβδομάδα. Οι λαμπάδες του Πάσχα, πρέπει να ανάψουν και πάλι τρεις φορές, στις λειτουργίες αυτών των ημερών και μετά να φυλαχθούν στα εικονίσματα του σπιτιού, μέχρι το επόμενο Πάσχα. Του Αγίου Γεωργίου, μια σημαντική εκδήλωση γίνεται στην Αράχοβα. Είναι το πανηγυράκι του Αγίου Γεωργίου. Η λατρεία του Αγίου Γεωργίου στην Αράχοβα, χάνεται στα βάθη του χρόνου. Η εκκλησία με τα αρχαία μάρμαρα αναφέρεται ήδη από το 1676, αλλά είναι άγνωστο πόσα χρόνια πριν υπήρχε η εκκλησία στον ίδιο χώρο. Οι Αραχωβίτες τιμούν τον Αϊ Γγιώργη τους κάθε χρόνο με το τριήμερο Πανηγυράκι. Στην επανάσταση του 1821, πρωταγωνιστές οι Αραχωβιτες έσπευσαν στο κάλεσμα του Διάκου με υψωμένη τη λευκή σημαία, κεντημένη με την εικόνα του Αϊ Γιώργη. Ήταν η πρώτη σημαία της Επαναστατημένης Ρούμελης. Το 1826, οι Έλληνες με αρχηγό τον Καραϊσκάκη, νίκησαν τους τουρκαλβανούς του Μουστάμπεη, με τη σημαία του Αϊ Γιώργη μπροστά. Από τότε οι Αραχωβίτες τιμούν τον Άγιο Γεώργιο μαζί με τον Καραϊσκάκη στο ετήσιο τριήμερο Πανηγυράκι. Ο κύκλος των εορτών του Πάσχα, ολοκληρώνεται 40 ημέρες μετά, με την Ανάληψη του Κυρίου. Τότε οι άνθρωποι σταματούν να λένε «Χριστός Ανέστη». Η παράδοση λέει ότι αυτή την ημέρα, πρέπει να κάνουμε και το πρώτο μπάνιο στη θάλασσα για καλή υγεία. Σε πολλά χωριά της Φωκίδας, τα μαντριά των βοσκών αποκτούν γιορτινή όψη και οι κάτοικοι πηγαίνουν εκεί να γλεντήσουν και να δοκιμάσουν το πρώτο γιαούρτι. Ο τσέλιγκας ψήνει το καλύτερο «μανάρι» και μοιράζει το πρώτο γάλα της ημέρας στους φτωχούς του χωριού…