Από τους θεούς στους πρώτους κατοίκους

Στα χρόνια όπου η ιστορία σμίγει με το μύθο, δύο από τους Ολύμπιους θεούς, ο Ποσειδώνας και η Αθηνά, διεκδικούν την πόλη, δελεάζοντας τους κατοίκους με πλούσια και συμβολικά δώρα. Ο ένας προσφέρει νερό και θάλασσα, η άλλη το δέντρο της ελιάς. Οι κάτοικοι διαλέγουν το δώρο της Αθηνάς και έτσι ονομάζονται Αθηναίοι. Η περιοχή της Αθήνας κατοικείται από τους προϊστορικούς χρόνους. Ευρήματα μαρτυρούν την παρουσία ανθρώπων σχεδόν από το 4000 π.Χ. Βασικός πυρήνας αυτής της κατοίκησης αποτελούσε η περιοχή της μετέπειτα Αγοράς και φυσικά η Ακρόπολη. Ελάχιστα έως τίποτα δεν είναι γνωστά για τους προελληνικούς κατοίκους της περιοχής. Με την άφιξη των πρώτων ελληνικών φύλων όμως γύρω στο 1600 π.Χ. παρατηρείται σημαντική οικοδομική δραστηριότητα.

Τα ελληνικά αυτά φύλα, κυρίως οι Μυκηναίοι, φέρνουν στην Αθήνα τα δύο βασικά χαρακτηριστικά της πολεοδομίας τους. Την οχυρωμένη ακρόπολη και το ανάκτορο. Πράγματι, ο βράχος της Ακρόπολης τειχίστηκε με κυκλώπειο τείχος, παρόμοιο με αυτό των Μυκηνών, ενώ εντός του τείχους χτίστηκε ένα μεγάλο ανάκτορο. Ιδρυτής και πρώτος βασιλιάς της Αθήνας θεωρείται ο Κέκροπας. Τον διαδέχονται ο Πανδίων, ο Ερεχθέας και ο Αιγέας. Ο γιος του Αιγέα, ο Θησέας (13ος αι. π.Χ.), είναι αυτός που δοξάζει την Αθήνα, αφανίζοντας τον Μινώταυρο και απαλλάσσοντας την πόλη από το φόρο υποτέλειας στο Μίνωα. Το σημαντικότερο όμως έργο του Θησέα ήταν τα Συνοίκια, δηλαδή η συνένωση όλων των δήμων της Αττικής με κέντρο την Αθήνα. Έτσι δημιουργείται η Αθήνα και εμφανίζεται για πρώτη φορά ο θεσμός πόλης – κράτους. Η αρχαϊκή εποχή για την Αθήνα (600-480 π.Χ.) σηματοδοτείται με τρία σημαντικότατα γεγονότα. Την τυραννία του Πεισίστρατου, την έλευση της Δημοκρατίας και τους Περσικούς πολέμους.

Ο Πεισίστρατος τείχισε για πρώτη φορά ολόκληρη την πόλη με ένα σχεδόν κυκλικό τείχος που είχε 8 πύλες. Πολλά μνημεία χτίστηκαν στην Ακρόπολη και στην Αγορά, ενώ για πρώτη φορά κατασκευάστηκε υδροδοτικό δίκτυο, το γνωστό Πεισιστράτειο υδραγωγείο, το οποίο έφερνε υπόγεια νερό στην πόλη από τον Υμηττό. Ο Πεισίστρατος σε μία προσπάθεια να προσδώσει στην Αθήνα το μεγαλείο των Ιωνικών πόλεων της Μικράς Ασίας, ξεκίνησε την οικοδόμηση του γιγαντιαίου ναού του Ολυμπίου Διός (Ολυμπιείον) το οποίο θα μείνει ημιτελές και εντέλει θα ολοκληρωθεί από τον αυτοκράτορα Αδριανό στα 130 μ.Χ. Μετά την τυραννία του Πεισίστρατου και τη δολοφονία των γιων του μία νέα εποχή ξημέρωσε για την Αθήνα.

Το 504 π.Χ. ο Κλεισθένης εισήγαγε μία νέα μορφή πολιτεύματος, τη Δημοκρατία. Το νέο αυτό πολίτευμα απαιτούσε την οικοδόμηση νέων, δημόσιων αυτή τη φορά, κτηρίων στην περιοχή της Αγοράς. Στην Ακρόπολη ξεκίνησε νέο οικοδομικό πρόγραμμα κυρίως μετά την μάχη του Μαραθώνα. Στα 479 – 323 π.Χ. με το τέλος των Περσικών Πολέμων η Αθήνα αναδείχτηκε σε σημαντική δύναμη. Κατεστραμμένη όμως καθώς ήταν από τους Πέρσες η ανοικοδόμηση ήταν αναγκαία. Έτσι με χρήματα των συμμάχων, μετά τη δημιουργία της Αθηναϊκής Συμμαχίας, η πόλη τειχίζεται εκ νέου από τον Θεμιστοκλή με μεγαλύτερο και ισχυρότερο τείχος και ενώνεται με τον Πειραιά με τα μακρά τείχη (τη γραμμή των μακρών τειχών ακολουθούν επακριβώς η οδός Πειραιώς και η γραμμή του Ηλεκτρικού). Ο Περικλής ξεκίνησε τη δημιουργία μνημείων πάνω στην Ακρόπολη με βασικότερο αυτών τον Παρθενώνα. Νέα δημόσια κτήρια χτίζονται και στην Αγορά.

Σημαντικότερο από αυτά είναι ο ναός του Ηφαίστου (Θησείο), που αποτελεί σήμερα τον καλύτερα διατηρημένο ελληνικό ναό και το καλύτερα διατηρημένο αρχαίο μνημείο μαζί με το Πάνθεον της Ρώμης, καθώς και ένα κυκλικό οικοδόμημα, η Θόλος, το εντευκτήριο των βουλευτών. Νότια της Ακρόπολης διαμορφώνεται για πρώτη φορά το Θέατρο του Διονύσου, το πρώτο θέατρο στον κόσμο όπου θα ανεβάσουν τα έργα τους ο Αισχύλος, ο Ευριπίδης, ο Σοφοκλής και ο Αριστοφάνης. Η ευημερία αυτή της Αθήνας, ο χρυσός αιώνας, δεν θα κρατήσει για πολύ.

Σύντομα τα έργα θα σταματήσουν με την έναρξη του Πελοποννησιακού πολέμου (431π.Χ.) ο οποίος θα τελειώσει με την συντριβή της Αθήνας (404 π.Χ). Την Ελληνιστική περίοδο, 338 – 86 πΧ., η Αθήνα βρίσκεται ουσιαστικά υπό την κυριαρχία των Μακεδόνων. Με τον θάνατο του Αλεξάνδρου το 323 π.Χ., πολλές πόλεις της Ελλάδας, και η Αθήνα, επαναστατούν κατά των Μακεδόνων. Ύστερα όμως από διάφορες αποτυχημένες επιχειρήσεις, παραδίδονται. Η Αθήνα άλλαξε διάφορα χέρια και τελικά από τις αρχές του 2ου αιώνα π.Χ. απέκτησε μία σχετική ελευθερία. Διατήρησε την φήμη της και τις φιλοσοφικές σχολές της και έγινε το καλλιτεχνικό και φιλοσοφικό κέντρο της ηπειρωτικής Ελλάδας.