Τα έθιμα της Πρωτοχρονιάς

Η μετάβαση από την παραμονή, στην πρώτη ημέρα του χρόνου είναι γεμάτη από έθιμα που κινούνται ανάμεσα στις προλήψεις και στη μαγική επήρεια που προκύπτει από την αλλαγή του χρόνου. Το «μαγικό» περιεχόμενο της ημέρας και η προσδοκία του λαού μας για ευτυχία τη χρονιά που έρχεται, υπερτερεί σε ότι αφορά τα έθιμα, του εκκλησιαστικού περιεχομένου της ημέρας της Πρωτοχρονιάς που είναι η περιτομή του Χριστού και η Μνήμη του Βασιλείου του Μεγάλου.

Το έθιμο του ροδιού της Πρωτοχρονιάς διατηρείται ως και σήμερα. Την ώρα που αλλάζει ο χρόνος στην εξώπορτα του σπιτιού πετάνε και σπάνε ένα ρόδι και μετά μπαίνουν όλοι μέσα με το δεξί κάνοντας ποδαρικό ώστε ο καινούργιος χρόνος να τα φέρει όλα καλότυχα.

Ο Ιανουάριος θεωρείται από το λαό μας ως ο πιο κατάλληλος μήνας για να γίνονται γάμοι, υποστηρίζοντας ότι όπως η πρωτοχρονιά ανοίγει τον καινούργιο χρόνο, έτσι ανοίγει και η τύχη τους. Επίσης τον Ιανουάριο οι αμπελουργοί κλαδεύουν τ’ αμπέλια και φροντίζουν το κλάδεμα να γίνεται όταν το φεγγάρι είναι γεμάτα, για να είναι γεμάτα και τ’ αμπέλια από κρασοστάφυλα. Την παραμονή της Πρωτοχρονιάς από νωρίς το πρωί ψάλλονται τα κάλαντα. Στα χωριά κυρίως, τα παιδιά γυρίζουν κατά ομάδες, από γειτονιά σε γειτονιά και από χωριό σε χωριό, για να «αναγγείλουν» το γεγονός.

 

Βασιλόπιτα – Βασιλόψωμο – Βασιλοκουλούρες

Την Πρωτοχρονιά η νοικοκυρά ζυμώνει τη βασιλόπιτα και την κεντάει με πολλά «πλουμιά». Η σπιτική βασιλόπιτα (αγιοβασιλόπιτα) ετοιμάζεται είτε ως ψωμί, είτε ως ζυμωτό γλύκισμα που είναι περισσότερο αστική παράδοση. Και στις δύο περιπτώσεις έχει τη σημασία του θρεπτικού και στερεωτικού άρτου, αλλά και με έμμεση σκέψη προσφοράς στους νεκρούς.

Το τελετουργικό της κοπής της πίτας, το βράδυ της παραμονής, αποτελεί συμβολική πράξη μετάβασης από τον παλιό χρόνο στο νέο. Ο νοικοκύρης, πρωτοσταυρώνει με το μαχαίρι την πίτα, κι ύστερα προχωρώντας κυκλικά προς τα δεξιά, κόβει τα κομμάτια του Αγ. Βασιλείου, του Χριστού, της Παναγίας, του σπιτιού, του φτωχού και συνεχίζει με τους στενούς συγγενείς και τους ξένους, δείγμα σεβασμού των κοινωνικών αξιών. Στα χωριά, την παραμονή της πρωτοχρονιάς ταΐζουν με ιδιαίτερη φροντίδα τα ζώα γιατί θεωρούν ότι τη νύχτα θα περάσει ο Αϊ Βασίλης να τα ρωτήσει. Το βασιλόψωμο, είναι αφιερωμένο στον Άγιο Βασίλη απ’ όπου πήρε και το όνομά του. Σε πολλές περιοχές ειδικά της Ρούμελης, οι νοικοκυρές εκτός από αλεύρι, βάζουν μέσα ρεβύθι αλεσμένο, βασιλικό και πάνω του φτιάχνουν διάφορα σχήματα και παραστάσεις σχετικά με την υγεία, την οικογένεια, τη σοδειά κλπ. Παράλληλα με το βασιλόψωμο οι νοικοκυρές φτιάχνουν και τις βασιλοκουλούρες που συνήθως δίνονται δώρα στα παιδιά και στα βαφτιστήρια.

Έθιμα και συμβολισμοί της Πρωτοχρονιάς  

Πολλοί είναι οι συμβολισμοί, όπως και οι προλήψεις την παραμονή αλλά και ανήμερα της πρώτης μέρας του Χρόνου. Μεγάλη σημασία δίνουν σ’ αυτόν που θα πρωτοαντικρίσουν ή θα πρωτακούσουν. Τα Πρωτοαντικρίσματα και τα πρωτακούσματα είναι η αγωνία της οικογένειας για το πρωινό της Πρωτοχρονιάς. Το καλό ποδαρικό στο σπίτι και το πρώτο καλό συναπάντημα στο δρόμο, είναι προϋπόθεση  για μια ευοίωνη χρονιά. Σε πολλά χωριά,  η γυναίκα που θα πάει το πρωί της Πρωτοχρονιάς στη βρύση για νερό, θα πάρει μαζί της όλων των ειδών τα όσπρια και τα δημητριακά. Θα τα ανακατέψει με νομίσματα και όση ώρα θα γεμίζει η στάμνα της, αυτή θα πρέπει να «καλανίζει» (ανακατεύει) όλα αυτά λέγοντας «Να τρέχουν τα γεννήματα σαν το νερό της βρύσης».

Πολλές οικογένειες στέλνουν στα συγγενικά σπίτια τα μικρά παιδιά τους με γλυκίσματα να κάνουν ποδαρικό. Η νοικοκυρά βάζει το παιδάκι να ταΐσει τις κότες λέγοντας «Όσους σπόρους δίνω, τόσα αυγά – πουλιά να πάρω». Στο σπίτι οι νοικοκυρές ανανεώνουν το νερό του σπιτιού, ενώ αφήνουν στις βρύσες του χωριού, δώρα εξευμενιστικά. Στο σπίτι αφήνουν το νερό της βρύσης να τρέξει για λίγο ενώ σκορπούν σπόρους ροδιού στα δωμάτια για να πληθύνουν τα αγαθά στο σπίτι. Φροντίζουν εκείνες τις ημέρες το σπίτι να είναι γεμάτο με φρούτα και ξηρούς καρπούς. Τα «αρραβωνιάσματα της φωτιάς» είναι έθιμο για την παραμονή των Χριστουγέννων. Ανάλογο έθιμο είχαν και για τα ξημερώματα της Πρωτοχρονιάς. Πρόκειται για το «πάντρεμα της φωτιάς», όπου ο νοικοκύρης έβαζε στο τζάκι δύο μεγάλα ξύλα, που φρόντιζε να είναι ισομερή για να καίγονται το ίδιο. Ο λαός μας θεωρεί ότι εκείνη τη χρονική στιγμή είναι «ανοιχτή η ώρα» και όποια ευχή ή κατάρα κάνει ο άνθρωπος, αυτή θα πιάσει τόπο. Σε πολλά χωριά, κυρίως του Παρνασσού, την Πρωτοχρονιά σφάζουν μια κότα και με το αίμα της «αγιάζουν» το σπίτι και τη στάνη.

Τα Θεοφάνια Παραμονή των Φώτων, στις εκκλησίες ψάλλετε η ακολουθία των Μεγάλων Ωρών για να βγει μετά ο παπάς ν’ αγιάσει. Μετά την απόλυση, θα πάρει ο παπάς το αγιασμένο νερό και θα γυρίσει στα σπίτια ν’ αγιάσει. Για πολλούς η μέρα είναι νηστίσιμη. Τρώνε τσιγαριστά χόρτα και λουκουμάδες. «Ήρθανε τα Φώτα κι οι φωτισμοί και χαρά μεγάλη, κι οι αγιασμοί…» Ανήμερα των Φώτων εξελίσσεται ένα από τα γραφικότερα ελληνικά έθιμα, η κατάδυση του σταυρού στη θάλασσα. Η εκκλησία μας γιορτάζει το Φώτη, τη Φωτεινή, το Θεοφάνη, τον Φάνη και τη Φανή αλλά και τον Ιορδάνη. Φαγητό της ημέρας, συνήθως το χοιρινό με χορταρικό, ενώ σε πολλές περιοχές φτιάχνουν και το τσουρέκι της ημέρας, τη «φωτίτσα». Με το αγιασμένο νερό, οι οικογένειες θα πρέπει ν’ αγιάσουν το σπίτι, τις καλλιέργειες, τα ζωντανά αλλά και τη μεγάλη βρύση του χωριού. Η μέρα αυτή είναι σημαντική και για τους ναυτικούς, αφού ο αγιασμός της θάλασσας θα τους δώσει μια ψυχολογική ασφάλεια για τα ταξίδια τους.