Τα Γιάννενα είναι η μεγαλύτερη πόλη της Ηπείρου. Βρίσκονται στο βορειοδυτικό κομμάτι της ηπειρωτικής Ελλάδας. Συνορεύουν προς βορρά με τις επαρχίες στη Β. Ήπειρο, ανατολικά με την Καστοριά, την Κοζάνη και τα Τρίκαλα, νότια με την Άρτα και την Πρέβεζα και δυτικά με την Θεσπρωτία. Πρόκειται για ορεινή περιοχή με την Πίνδο να δεσπόζει, ενώ στα βόρεια υψώνονται τα βουνά Μουργκάνα, Μακρύκαμπος, Γράμμος και Σμόλικας που είναι μετά τον Όλυμπο το υψηλότερο βουνό της Ελλάδας. Το Πάπιγγο (Τύμφη) ορθώνεται ανάμεσα στον Αώο και τον παραπόταμο Βοϊδομάτη. Από το Μιτσικέλι που βρίσκεται βορειοανατολικά των Ιωαννίνων, πηγάζουν ο Καλαμάς, ο Τριπόταμος και ο Βοΐδομάτης που τροφοδοτούν τη λίμνη Παμβώτιδα. Στον Τόμαρο με τις απότομες πλαγιές δεσπόζει το οροπέδιο που ήταν χτισμένο το Μαντείο της Δωδώνης. Από εκεί πηγάζουν ο Λούρος και ο Αχέροντας.

Προϊστορικοί χρόνοι

Οι πρώτες ενδείξεις κατοίκησης στα Γιάννενα χρονολογούνται τη Μέση Παλαιολιθική περίοδο, περίπου πριν 38.000 χρόνια. Αυτό μαρτυρούν τα λίθινα εργαλεία που βρέθηκαν στο σπήλαιο της Καστρίτσας. Ευρήματα από την ίδια περιοχή αλλά και τη θέση Κλειδί στην Κοιλάδα του Βοϊδομάτη, βεβαιώνουν τη συνέχιση της κατοίκησης και στη διάρκεια της Ανώτερης Παλαιολιθικής περιόδου (33.000 – 8.000). Και στις δύο αυτές χρονικές περιόδους οι άνθρωποι ήταν νομάδες και τροφοσυλλέκτες που έπρεπε να μετακινούνται για να βρουν την τροφή τους.

Κατά τη Μεσολιθική και Νεολιθική περίοδο (8000 – 3000) οι κάτοικοι της περιοχής ζουν ημινομαδικά και μετακινούνται από τα ορεινά της Πίνδου και των άλλων ορεινών περιοχών στις παράλιες και πεδινές περιοχές. Η ανακάλυψη εργαλείων και κεραμικών στην περιοχή μαρτυρούν την παρουσία ανθρώπινων εγκαταστάσεων στα Γιάννενα.

Το 3000 π.Χ. αρχίζει να χρησιμοποιείται ως χώρας λατρείας η Δωδώνη, όπου στην αρχή λατρευόταν η Μεγάλη θεά της γονιμότητας και της ευφορίας, η οποία αργότερα αντικαταστάθηκε από τη λατρεία του Δωδωναίου Δία.

Γύρω στο 2000 π.Χ. φτάνει στην Ήπειρο ένα από τα πρώτα ελληνικά φύλα οι Θεσπρωτοί. Ένας κλάδος του φύλου αυτού οι Έλλοπες ή Ελλοί ή Σελλοί παρέμεναν στην πεδιάδα των Ιωαννίνων, που ονομάστηκε Ελλοπία. Στα 1900 π.Χ. το μαντείο της Δωδώνης, το αρχαιότερο στον ελληνικό χώρο, έχει ήδη αποκτήσει φήμη. Στα 1200 π.Χ., στη Δωδώνη έχει αρχίσει η λατρεία του Δία.

Γύρω στον 13ο και 12ο αι. π.Χ. νέα ελληνικά φύλα αναστατώνουν την περιοχή.

Οι Μολοσσοί εγκαθίστανται στην ανατολική και κεντρική Ήπειρο και αναγκάζουν τους Θεσπρωτούς να περιοριστούν στα δυτικά. Η Δωδώνη παραμένει Θεσπρωτικό ιερό, ενώ οι Μολοσσοί έχουν ως θρησκευτικό κέντρο την Πασσαρώνα, σημερινό Ροδοτόπι.

 

 

Ιστορικοί χρόνοι

Η απαρχή των ιστορικών χρόνων βρίσκει τους Μολοσσούς να κατοικούν τα Γιάννενα έχοντας μάλιστα αναπτύξει ένα αξιόλογο βιοτικό επίπεδο. Γύρω στον 5ο αι. π.Χ. χάρη στις μεταρρυθμίσεις του βασιλιά Θαρύπα (423 π.Χ.) το «κράτος» των Μολοσσών αρχίζει να παίζει σημαντικό ρόλο στην πολιτική σκηνή της Ηπείρου. Η άνοδος των Μολοσσών μάλιστα ενισχύθηκε και από τους Μακεδόνες βασιλείς με τους οποίους απέκτησαν και συγγενικούς δεσμούς με το γάμο της Ολυμπιάδος, αδελφής του βασιλιά των Μολοσσών Αλεξάνδρου με το Φίλιππο, πατέρα του Μεγάλου Αλεξάνδρου. Όταν ο Πύρρος γίνεται βασιλιάς των Μολοσσών (295-272 π.Χ.), καταφέρνει να ενώσει όλα τα Ηπειρωτικά φύλα και να διευρύνει τα στενά γεωγραφικά πλαίσια της Ηπείρου και με εκστρατείες στην Ιταλία να επαναλάβει την πετυχημένη πορεία του Αλεξάνδρου. Οι διάδοχοί του όμως δεν μπορούν να συνεχίσουν το έργο του και το 232 π.Χ. οι Ηπειρώτες καταργούν τη βασιλεία και τη διοίκηση της περιοχής αναλαμβάνει το Κοινό των Ηπειρωτών με έδρα το βουλευτήριο της Δωδώνης. Την κλασική εποχή στο λεκανοπέδιο των Ιωαννίνων κυριαρχούν δύο οργανωμένες πόλεις. Η Πασσαρώνα και η Τέκμων. Στο ιερό της Δωδώνης, που μέχρι τότε ανήκε στους Θεσπρωτούς, χτίζεται ο πρώτος ναός αφιερωμένος στο Δία. Το 219 π.Χ. οι Αιτωλοί καταστρέφουν τα μνημεία της Δωδώνης. Το 168 π.Χ. οι Ρωμαίοι καταλαμβάνουν την Ήπειρο και αποκαθιστούν το μαντείο. Το 88 π.Χ. το μαντείο καταστρέφεται και πάλι, αυτή τη φορά από τον Μιθριδάτη. Κατά τη διάρκεια του 5ου-6ου μ.Χ. αιώνα τα μνημεία είναι ερειπωμένα. Κόβεται η βελανιδιά του μαντείου και χτίζεται χριστιανική βασιλική. Τον 7ο αι. μ.Χ. στην οχυρή θέση των Ιωαννίνων εγκαθίστανται οικιστές. Το 879 η πόλη αναφέρεται για πρώτη φορά με το σημερινό της όνομα και ήταν Έδρα Επισκόπου. Το 1020 η Επισκοπή Ιωαννίνων υπάγεται στην Αυτοκέφαλη Εκκλησία της Αχρίδας. Στη δύναμή της έχει 15 κληρικούς. Το 1081 η πόλη καταλαμβάνεται από τους Νορμανδούς, υπό τον Βοημούνδο του Τάραντα, που επιδιορθώνει τα τείχη της πόλης προκειμένου να αποκρούσει αντεπίθεση του αυτοκράτορα Αλέξιου Κομνηνού. Το 1108 η πόλη απελευθερώνεται από τον Κομνηνό. Το 1204 οι Φράγκοι της 4ης Σταυροφορίας καταλαμβάνουν την Κωνσταντινούπολη και μοιράζονται τα εδάφη της. Οικογένειες ευγενών εγκαταλείπουν την Πόλη και αναζητούν καταφύγιο στα Ιωάννινα. Ο Μιχαήλ ΑΔ Κομνηνός Δούκας της Ηπείρου, ο ιδρυτής του μετέπειτα Δεσποτάτου, παραχωρεί στους πρόσφυγες για εγκατάσταση το Κάστρο των Ιωαννίνων. Το 1318 το Κάστρο των Ιωαννίνων αποφασίζει να προσχωρήσει στην εξουσία της Κεντρικής διοίκησης του Βυζαντίου, ζητώντας να διατηρήσει τα προνόμιά του. Το 1319, ο βυζαντινός αυτοκράτορας Ανδρόνικος ΒΔ Παλαιολόγος επικυρώνει τα προνόμια με δύο χρυσόβουλα. Το 1331 ο κράλης της Σερβίας Στέφανος Ντουσάν υποτάσσει και τα Ιωάννινα, απλώνοντας την κυριαρχία του προς τα δυτικά. Δεσπότης του κάστρου ορίζεται το 1366 ο Θωμάς του Πρελούμπου, που υπογράφει «Θωμάς δεσπότης Κομνηνός ο Πρεάλιμπος». Το 1384 δολοφονείται ο Θωμάς και τον διαδέχεται ο Ησαύ ή Ιζάουλος. Τον Ησαύ, διαδέχεται το 1411 ο Κάρολος Τόκκο.

Τουρκοκρατία

Το 1430 τα Ιωάννινα υποτάσσονται στους Τούρκους, που την ίδια χρονιά είχαν καταλάβει τη Θεσσαλονίκη και είχαν προσαρτήσει ένα μεγάλο τμήμα της Μακεδονίας. Οι Οθωμανοί υπό τον Σινάν Πασά με την είσοδό τους στην πόλη δεσμεύτηκαν με έγγραφη συμφωνία (γνωστή ως ορισμός του Σινάν Πασά) να γίνουν σεβαστά πολλά προνόμια των κατοίκων, κυρίως περιουσιακά και εκκλησιαστικά.

Ανάλογα προνόμια κατάφεραν να εξασφαλίσουν και άλλες περιοχές, όπως τα Ζαγοροχώρια και το Μέτσοβο. Το 1631 ο Επίσκοπος Διονύσιος ο Φιλόσοφος, κατά τους εχθρούς του Σκυλόσοφος, οργανώνει εξέγερση στην Ήπειρο και επιχειρεί να καταλάβει τα Ιωάννινα. Την αποτυχία της προσπάθειάς του ακολουθούν σκληρά αντίποινα των Τούρκων και εκδίωξη των Χριστιανών από το κάστρο. Παρόλη την αναταραχή, η πόλη επανακάμπτει, οι Γιαννιώτες συνεχίζουν τις εμπορικές και χειροτεχνικές τους δραστηριότητες αναπτύσσοντας εμπορικές σχέσεις με σημαντικά κέντρα της Ευρώπης, όπως Βενετία και Λιβόρνο. Έμποροι από τα Γιάννενα ιδρύουν εμπορικούς και τραπεζικούς οίκους στο εξωτερικό, διατηρούν όμως την επαφή τους με την πατρίδα και χρηματοδοτούν την κατασκευή εκπαιδευτικών ιδρυμάτων και άλλων κοινωφελών έργων. Η σημαντικότατη πνευματική και εκπαιδευτική δραστηριότητα αυτή την εποχή, είναι απόρροια της οικονομικής ευημερίας που γνωρίζει η πόλη. Τα Γιάννενα μαζί με την Κωνσταντινούπολη, αποτελούν τα σημαντικότερα κέντρα τουΝεοελληνικού Διαφωτισμού μαζί με τα κέντρα του απόδημου Ελληνισμού στη Βιέννη και το Βουκουρέστι. Στην Ήπειρο, εκτός από τα Γιάννενα, ιδιαίτερη οικονομική άνθηση γνωρίζουν το Μέτσοβο, τα Ζαγοροχώρια, το Συρράκο, οι Καλαρρύτες κ.ά.Το 1670 ο Γιαννιώτης Νικόλαος Γλυκύς ιδρύει στην Βενετία το πρώτο ελληνικό τυπογραφείο. Το 1790, εδραιώνεται στα Γιάννενα ο Αλή Πασάς, που κατορθώνει να μείνει στην εξουσία για περισσότερο από 30 χρόνια. Κατά τη διάρκεια της εξουσίας του τα Γιάννενα και γενικότερα η Ήπειρος γνωρίζουν μεγάλη οικονομική και πνευματική ανάπτυξη. Ο Αλής αποβλέποντας στην ανεξαρτησία του από την Υψηλή Πύλη, οχυρώνει ξανά το κάστρο των Ιωαννίνων, το οποίο τη μορφή που έχει και σήμερα. Το 1820, ο σουλτάνος αποφασίζει να εξοντώσει τον Αλή. Οθωμανικά στρατεύματα κατακλύζουν τα Γιάννενα. Πολιορκητές και πολιορκούμενοι πυρπολούν την πόλη. Τα Γιάννενα καταστρέφονται από πυρκαγιά ενώ επέρχεται οικονομικός μαρασμός στην περιοχή. Τον Ιανουάριο του 1822 ο Αλή Πασάς θανατώνεται, οι πολιορκητές αποχωρούν αφήνοντας πίσω τους ερείπια. Το 1822 με την καταστροφή του Πέτα οι προσπάθειες για δημιουργία επαναστατικών εστιών στην Ήπειρο αποτυγχάνουν. Την ίδια χρονιά εκδηλώνεται επιδημία πανώλης που συνεχίζεται, με μικρά διαλείμματα, μέχρι το 1923. Το 1828, σε περίοδο δύσκολη για την πόλη, ιδρύεται η Ζωσιμαία Σχολή με χορηγία των αδελφών Ζωσιμά. Το 1869 καταστρέφεται από πυρκαγιά μεγάλο μέρος της πόλης, το οποίο ανακατασκευάζεται γρήγορα. Το 1875, στη διάρκεια της Ανατολικής κρίσης, εκδηλώνεται νέα εξέγερση που καταπνίγεται από τον στρατιωτικό διοικητή των Ιωαννίνων Ιμπραήμ πασά. Στις 21 Φεβρουαρίου 1913, στη διάρκεια των βαλκανικών πολέμων, τα Γιάννενα απελευθερώνονται και ενσωματώνονται στο Ελληνικό κράτος. Στο ΒΔ Παγκόσμιο πόλεμο οι ορεινές περιοχές της Ηπείρου γίνονται πεδία σφοδρών μαχών, αφού οι Ιταλοί από την Αλβανία διαμέσου της κοιλάδας του Καλαμά εισβάλουν στο ελληνικό έδαφος. Τα ελληνικά στρατεύματα καταφέρνουν να απωθήσουν τον Ιταλικό στρατό μέχρι τους Αγ. Σαράντα, το Αργυρόκαστρο και την Κορυτσά. Κατά τη διάρκεια της Γερμανικής Κατοχής, πολλά χωριά των Ιωαννίνων πυρπολούνται από τους Γερμανούς σε αντίποινα στη βοήθεια που προσέφεραν για ανταρτικά σώματα του ΕΛΑΣ και του ΕΔΕΣ. Αποτέλεσμα του ΒΔ Παγκοσμίου Πολέμου αλλά και της εμφύλιας σύρραξης ήταν ο οικονομικός μαρασμός πολλών χωριών για να ακολουθήσει ένα μεγάλο μεταναστευτικό ρεύμα προς τη Γερμανία και την Αμερική.

Το Νησί των Ιωαννίνων

Το κόσμημα της λίμνης

 

Σε ένα μικρό κομμάτι γης μέσα στη λίμνη των Ιωαννίνων, που δεν ξεπερνά τα 800 μέτρα σε μήκος και τα 500 μέτρα σε πλάτος, βρίσκεται ένας παραδοσιακός οικισμός, χτισμένος με την ηπειρωτική αρχιτεκτονική. Πρόκειται για το νησί των Ιωαννίνων που βρίσκεται στη λίμνη Παμβώτιδα. Ένα από τα μοναδικά, μαζί με τον Άγιο Αχίλλειο Πρεσπών, κατοικημένα νησιά σε λίμνη στην Ευρώπη. Το νησί βρίσκεται στο Β.Δ. τμήμα της λίμνης πολύ κοντά στον οικισμό Αμφιθέα, έχει έκταση 200 στρέμματα και υψόμετρο 60 μέτρα πάνω από την επιφάνεια της λίμνης. Αν και υπολογίζεται πως το νησί κατοικήθηκε πριν από τον 10ο αιώνα, ο οικισμός φαίνεται πως κτίστηκε τον 17ο αιώνα από Μανιάτες που εγκαταστάθηκαν εδώ. Η ύπαρξη Βυζαντινών και Μεταβυζαντινών Μονών είναι τα μόνα που μπορούν να δώσουν πληροφορίες για την ιστορική εξέλιξη του νησιού. Έτσι οι ιστορικές αναφορές ξεκινούν τον 13ο αιώνα όταν ιδρύθηκαν τα πρώτα Μοναστήρια. Το πρώτο μοναστήρι που ιδρύθηκε ήταν η Μονή του Αγίου Νικολάου των Φιλανθρωπινών που κτίστηκε το 1292. Την ίδια περίπου περίοδο και η Μονή του Αγίου Νικολάου Ντίλιου. Τον 16ο αιώνα ιδρύθηκαν οι Μονές του Αγίου Νικολάου Μεθοδίου και η Μονή Προδρόμου και τον επόμενο αιώνα ιδρύθηκαν οι Μονές του Αγίου Παντελεήμονα, Μεταμόρφωσις του Σωτήρος και Προφήτη Ηλία.

 

Την εποχή του Αλή Πασά το νησί παρήκμασε λόγω της μεγάλης φορολογίας που επιβλήθηκε και τα Μοναστήρια εγκαταλείφθηκαν. Το 1820 ο Αλή ήρθε σε ρήξη με τον Σουλτάνο Μαχμούτ ΒΔ με αποτέλεσμα να σταλεί εναντίον του ο Χουρσίτ Μεχμέτ Πασάς που πολιόρκησε τα Γιάννενα. Ο Αλή είχε τοποθετήσει στο νησί χίλιους Αλβανούς με αποτέλεσμα αυτό να βομβαρδιστεί από τον Χουρσίτ και να υποστεί μεγάλες καταστροφές. Το 1822 ο Αλή, νικημένος, κατέφυγε στο νησί, στο μοναστήρι του Αγίου Παντελεήμονα όπου και δολοφονήθηκε.

Το κτίσμα της μονής του Αγίου Παντελεήμονα, όπου δολοφονήθηκε ο Αλή Πασάς, έχει διαμορφωθεί σε ένα παραδοσιακό λαϊκό γιαννιώτικο σπίτι – λαογραφικό μουσείο. Το νησί συνδέεται με τα Γιάννενα με μικρά πλοιάρια. Ο μικρός οικισμός του νησιού με τις πέτρινες στέγες και τα γραφικά δρομάκια, κατοικείται από περίπου 100 οικογένειες. Η λίμνη έχει διαμορφώσει την ιδιαίτερη γευστική ταυτότητα του νησιού με παραδοσιακές γεύσεις και με βάση κυρίως το γριβάδι, το χέλι, τα βατράχια κ.λπ.